یادش بخیر کیسه زبر و دستهای دلاک !
یکی از جذابترین و نوستالژیکترین بخشهای این فضا را تشکیل میداد. این آیین که اکنون به یکی از نشانههای بارز نوستالژی مردم خراسان رضوی تبدیل شده است.
توریسم آنلاین: در هیاهوی زندگی مدرن و با توجه به تغییرات شگرف در سبک زندگی و امکانات رفاهی، مفهومی به نام حمام عمومی برای بسیاری از جوانان امروز، تنها یک واژه قدیمی در کتابهای تاریخ است؛ اما برای نسلی که در گذشته دورتر زندگی کردهاند، حمام عمومی تنها یک مکان برای شستشو نیست؛ بلکه فضایی سرشار از خاطرات، صمیمیت و آرامش است. در این میان، شغل کیسهکشی یا دلاکی، یکی از جذابترین و نوستالژیکترین بخشهای این فضا را تشکیل میداد. این آیین که اکنون به یکی از نشانههای بارز نوستالژی مردم خراسان رضوی تبدیل شده است، روایتگر دورانی است که در آن، وقتگذرانی در حمام و دریافت خدمات کیسهکش، فرصتی برای فرار از استرسهای روزمره و تجدید قوای روحی و جسمی محسوب میشد.
یک پژوهشگر فرهنگ عامه خراسان در خصوص شغل کیسهکشی یا دلاکی در حمامهای عمومی به عنوان یکی از مشاغل قدیمی گفت: در حمامهای عمومی فردی که این خدمات را ارائه میداد، با عنوان دلاک شناخته میشد.
دستهای دلاک و کیسه زبر؛ نوستالژی حمامهای قدیمی
محمد دهقان، در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: در واقع دلاک کسی بود که لُنگی روی صوفهٔ حمام پهن میکرد، شخص روی لُنگ دراز میکشید و مشتومال آغاز میشد و در همان حال، چرک از پوست جدا میگردید.
وی ادامه داد: در حمامهای قدیمی، به ویژه در برخی مناطق، آیین خاصی وجود داشت. افراد پس از ورود، مدتی در صحن داغ حمام میماندند تا بخار آب منافذ پوست را باز کند. سپس نوبت به کیسهکشی میرسید. در روش شهری، دلاک لنگی را پهن میکرد و مراجع کننده دراز میکشید؛ اما در روستاها، از کیسهای به اندازه کف دست که شیارهای درشتی داشت و رویش رُشیه میریختند، استفاده میشد. این کیسه را روی پشت بچهها و بزرگسالان میکشیدند تا چرک بدن جدا شود چنانکه بدن سبک میشد و تا به خانه میرسیدی، خوابت میبرد.
وی با تأکید بر این که کیسهکشی امروزه جزو مشاغل فراموش شده است، بیان کرد: اگر از نسلهای جدید بپرسید کیسهکشی چیست، احتمالاً با سردرگمی مواجه میشوید؛ اما اگر از بزرگان خراسان بپرسید، داستانهای زیادی خواهند گفت. قدیمیها بیشتر از این شغل خاطره دارند، آنها گرمای صحن حمام، بوی عطرهای قدیمی، صدای آب و حس سبکی پس از خروج را به یاد میآورند. این خاطرات، بخشی از هویت فرهنگی مردم است که با گذر زمان و تغییر سبک زندگی، به میراثی ناملموس تبدیل شده است.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به اصطلاح کیسهبُر توضیح داد: گاهی اوقات، به دلیل فشار زیاد یا عدم مهارت کیسهکش، لایه رویی پوست کنده میشد. اصطلاحاً میگفتند فلانی کیسهبُر کرده، یعنی آنقدر محکم کیسه کشیده که پوست آسیب دیده و فرد تا یک هفته در درد و رنج بوده است.
کارهای دلاکها
وی خاطرنشان کرد: کیسهکشهای ماهر، کسانی بودند که تعادل بین نظافت و حفظ سلامت پوست را رعایت میکردند. امروزه که این شغل فراموش شده، کمتر کسی این ظرافتها را به یاد میآورد، اما در خاطرات قدیمیها، نام دلاکهای ماهر و حتی بیمهارت آنها زنده است.
دهقان یادآور شد؛ دلاکها گاهی علاوه بر کیسهکشی، به عنوان سلمانی و حتی دندانکش نیز فعالیت میکردند. آنها مراکز چند منظورهای بودند که علاوه بر بهداشت، به نیازهای اولیه مردم پاسخ میدادند؛ اما امروزه، این نقشها به کلینیکها و داروخانهها منتقل شده و دلاکها به خاطرهای قدیمی تبدیل شدهاند.
وی با تأکید بر جنبه انسانی و اجتماعی کیسهکشی، اظهار کرد: کیسهکشی، امروزه جزو مشاغل فراموششده است، اما در حافظه قدیمیها زنده است. آنها نه تنها از فرآیند کیسهکشی، بلکه از فضایی که در آن رخ میداد، از همنوعیها، شوخیها و گرمای آن لحظات خاطره دارند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اظهار تأسف از اینکه امروزه بسیاری از این حمامهای قدیمی که بخشی از هویت فرهنگی خراسان هستند تخریب شدهاند، افزود: بسیاری از بزرگان ما وقتی از حمام قدیمی میگویند، فقط از آب و صابون صحبت نمیکنند. آنها از دست صحبت میکنند. دستانی که دردهای عضلانی را هم تسکین میدادند. اصطلاح دستگرمی دلاک، ریشه در همین باور دارد که گرمای کف دست و فشار آن، خاصیت درمانی داشت. قدیمیها معتقد بودند که پس از کیسهکشی، خونرسانی در بدن بهتر انجام میشود و فرد احساس تازگی میکند. این باور، بخشی از طب سنتی و تجربه زیسته مردم خراسان بوده است.
وی خاطرنشان کرد: در گذشته، حمام رفتن و کیسه کشیدن، رویدادی جمعی بود. مردان یا زنان در صحن حمام با هم صحبت میکردند، اخبار محله را رد و بدل میکردند و حتی در مورد مسائل زندگی و کارشان گفتگو میکردند. دلاک اغلب شنوندهای صبور بود و مراجعین از بیان مشکلاتشان در این فضای آرام و خلوتنشین لذت میبردند.
دهقان با اشاره به جایگاه اجتماعی دلاکها در گذشته بیان کرد: آنها گاهی نقش میانجیها را نیز ایفا میکردند. دلاکها افرادی مورد اعتماد در محله بودند و گاهی برای حل اختلافات کوچک یا انتقال پیامها بین همسایگان استفاده میشدند.
همه در یک صف انتظار برای کیسهکشی
وی گفت: دلاکها با تمام قشرهای جامعه در ارتباط بودند. از تاجر و بازاری گرفته تا کارگر و کشاورز. همه در یک صف انتظار برای کیسهکشی قرار میگرفتند.
دهقان، حذف حمامهای عمومی قدیمی و کیسهکشی از زندگی روزمره را نتیجه تغییرات سریع ساختاری، اقتصادی و فرهنگی دانست و افزود: گسترش لولهکشی گاز و آب، ساخت خانههای ویلایی و آپارتمانی با امکانات رفاهی شخصی و همچنین ورود فرهنگ غربی و تغییر الگوی پوشاک و نظافت شخصی، باعث شد نیاز به رفتن به حمامهای عمومی و دریافت خدمات کیسهکشی کاهش یابد.
وی اظهار کرد: ما نمیتوانیم دلاکها را دوباره احیا کنیم، اما میتوانیم خاطرات و تجربیات آنها را حفظ کنیم. این خاطرات، بخشی از تاریخ شفاهی خراسان هستند. اگر این خاطرات را ثبت و منتشر نکنیم، نسلهای بعد از آن غافل میمانند. حفظ این میراث، نه تنها وظیفه پژوهشگران بلکه وظیفه همه ما است.
دهقان پیشنهاد داد: استفاده از فناوریهای نوین، مانند ضبط صدا و تصویر، مستندسازی و ایجاد آرشیوهای دیجیتال، میتواند به حفظ این خاطرات کمک کند.
وی تأکید کرد: این روایتها، درسهایی از زندگی ساده و اصیل را به ما میآموزند و یادآوری میکنند که در پشت تکنولوژیهای مدرن، ریشههایی عمیق و ارزشمند وجود دارد که نباید فراموش شوند.
