چرا سفر به طبیعت، که باید با آرامش و نشاط همراه باشد، هر سال برای دهها خانواده به تراژدی تبدیل میشود؟
توریسم آنلاین : هما حاصلی « روزنامه توریسم» / تابستان هنوز به نیمه نرسیده است، اما فهرست قربانیان سوانح گردشگری هر روز بلندتر میشود؛ از سقوط در آبشارها و پلهای تاریخی گرفته تا غرقشدگی در رودخانهها و سواحل، مرگ در کویر و سقوط از ارتفاعات. حوادثی که اگرچه در نقاط مختلف کشور رخ دادهاند، اما وجه مشترک همه آنها یک پرسش اساسی است: چرا سفر به طبیعت، که باید با آرامش و نشاط همراه باشد، هر سال برای دهها خانواده به تراژدی تبدیل میشود؟
سقوط یک استاد جوان دانشگاه از آبشار سولهدوکل ارومیه، سقوط دلخراش کودکی از حاشیه پل خواجوی اصفهان، مرگ یک جوان ۲۰ ساله در محدوده پل مارنان، غرق شدن ۱۰ نفر از جمله دو برادر بابلسری و یک دختر نوجوان مشهدی در سواحل خزر، جان باختن دو آفرودسوار در کویر مرنجاب و سقوط یک پاراگلایدرسوار در ارتفاعات دماوند، تنها بخشی از حوادث تلخی است که در روزهای اخیر، کام گردشگری تابستانی را تلخ کرده است.
با آغاز فصل سفر، طبیعت به نخستین انتخاب بسیاری از خانوادههای ایرانی تبدیل میشود؛ خانوادههایی که در سایه فشارهای اقتصادی، تورم و محدودیتهای ناشی از شرایط منطقه، سفرهای کوتاه و کمهزینه به جنگلها، رودخانهها، آبشارها، کوهستانها و سواحل را جایگزین سفرهای دور و پرهزینه کردهاند. اما روی دیگر این رونق، افزایش نگرانکننده حوادثی همچون غرقشدگی، سقوط از ارتفاع، گمشدن در طبیعت و تصادفات جادهای است.
این پرسش بار دیگر مطرح میشود که چرا با وجود تکرار چنین حوادثی در سالهای گذشته، همچنان شاهد وقوع تراژدیهای مشابه هستیم؟ آیا این سوانح صرفاً نتیجه بیاحتیاطی گردشگران است یا باید ضعف زیرساختها، آموزش و مدیریت ایمنی مقاصد گردشگری را نیز در آن سهیم دانست؟
تغییر الگوی سفر؛ آغاز یک چالش
کارشناسان گردشگری معتقدند افزایش هزینههای سفر، الگوی سفر ایرانیان را تغییر داده است. بسیاری از خانوادهها به جای سفرهای برنامهریزیشده، راهی مقاصد طبیعی نزدیک محل سکونت خود میشوند؛ مناطقی که در بسیاری از موارد از حداقل امکانات و زیرساختهای ایمنی برخوردار نیستند. همین تغییر الگو، احتمال وقوع حوادث را افزایش داده است.
فرهنگ ایمنی؛ حلقه مفقوده
در کنار کمبود امکانات، کارشناسان مدیریت بحران بر نقش رفتارهای پرخطر نیز تأکید دارند. شنا در مناطق ممنوعه، صعود بدون تجهیزات مناسب، ورود به مسیرهای ناشناخته، بیتوجهی به هشدارهای هواشناسی و ثبت عکس و فیلم در نقاط حادثهخیز، از جمله رفتارهایی است که هر سال قربانیان زیادی برجای میگذارد. مطالعات حوزه ایمنی نیز نشان میدهد که عامل انسانی همچنان مهمترین علت بسیاری از سوانح گردشگری است.
زیرساختهایی که هنوز کامل نیستند
با این حال، نمیتوان همه مسئولیت را متوجه گردشگران دانست. بسیاری از مقاصد طبیعی کشور همچنان فاقد تابلوهای هشدار استاندارد، حفاظ ایمنی، مسیرهای مشخص، پوشش مناسب ارتباطی و استقرار نیروهای امداد و نجات هستند. در چنین شرایطی، یک تصمیم اشتباه یا یک لحظه غفلت میتواند به حادثهای جبرانناپذیر تبدیل شود.
آموزش؛ حلقه فراموششده
یکی دیگر از چالشهای اساسی، ضعف آموزش عمومی است. در بسیاری از کشورهای گردشگرپذیر، آموزش ایمنی پیش از سفر از طریق رسانهها، اپلیکیشنها، مراکز اطلاعرسانی گردشگری و حتی مدارس انجام میشود؛ اما در ایران، آموزشهای پیشگیرانه هنوز جایگاهی ندارد و اطلاعرسانی اغلب پس از وقوع حادثه آغاز میشود.
جادهها؛ بخش دیگری از ماجرا
نباید فراموش کرد که بخش بزرگی از سفرهای داخلی با خودروهای شخصی انجام میشود و تصادفات جادهای همچنان سهم قابل توجهی از تلفات سفر را به خود اختصاص میدهد. بنابراین، ایمنی گردشگری تنها به مقصد محدود نمیشود و مسیر سفر نیز بخشی جداییناپذیر از آن است. بنابر اعلام سازمان پزشکی قانونی کشور در سال گذشته، ۱۹ هزار و ۵۴۰ نفر در حوادث رانندگی جان خود را از دست دادند.
تغییر اقلیم؛ خطری که کمتر دیده میشود
در سالهای اخیر، تغییرات اقلیمی نیز به یکی از عوامل افزایش مخاطرات گردشگری تبدیل شده است. وقوع سیلابهای ناگهانی، افزایش دمای هوا، آتشسوزی جنگلها و ناپایداری شرایط جوی باعث شده حتی مقاصدی که تا چند سال پیش کمخطر محسوب میشدند، امروز با تهدیدهای جدیدی روبهرو باشند. کارشناسان تأکید میکنند برنامهریزی سفر بدون توجه به هشدارهای هواشناسی، میتواند خطرات جدی برای گردشگران به همراه داشته باشد. طبق اعلام سازمان پزشکی قانونی کشور در سال گذشته (۱۴۰۴)، ۸۸۸ نفر بر اثر غرق شدگی در کشور جان خود را از دست دادند .در این مدت بیشترین تلفات غرق شدگی به ترتیب در استانهای خوزستان با ۱۲۳، فارس با ۸۳ و مازندران با ۷۴ فوتی ثبت شده است.
جهان چگونه با حوادث گردشگری مقابله میکند؟
کشورهایی که در گردشگری طبیعی موفق عمل کردهاند، یک اصل مشترک دارند؛ «پیشگیری، مقدم بر واکنش».
در ژاپن، مسیرهای کوهپیمایی و پارکهای ملی به تابلوهای هشدار چندزبانه مجهز هستند و اطلاعات مربوط به شرایط جوی، احتمال رانش زمین یا وقوع سیلاب بهصورت لحظهای در اختیار گردشگران قرار میگیرد. در صورت افزایش خطر، مسیرها بدون تعلل بسته میشوند.
نیوزیلند با اجرای برنامه AdventureSmart از گردشگران میخواهد پیش از آغاز سفر، مسیر، وضعیت آبوهوا، تجهیزات و زمان بازگشت خود را بررسی و ثبت کنند تا در صورت بروز حادثه، عملیات امداد و جستوجو با سرعت بیشتری انجام شود.
در سوئیس نیز مسیرهای طبیعتگردی بر اساس میزان سختی درجهبندی شدهاند و علائم رنگی به گردشگران نشان میدهد هر مسیر برای چه سطحی از توانایی مناسب است.
در آمریکا و کانادا نیز بازدیدکنندگان پیش از ورود به پارکهای ملی، اطلاعات کاملی درباره خطرات احتمالی، مسیرهای مسدود، حضور حیوانات وحشی، آتشسوزی جنگلها و شرایط جوی دریافت میکنند.
چه باید کرد؟
ایمنسازی نقاط حادثهخیز، استقرار تیمهای امداد و نجات در ایام اوج سفر، آموزش عمومی از طریق رسانهها و شبکههای اجتماعی، ایجاد سامانههای اطلاعرسانی درباره مخاطرات هر مقصد و افزایش نظارت بر تورها و فعالیتهای گردشگری پرخطر، از جمله اقداماتی است که میتواند در کاهش سوانح مؤثر باشد.وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، جمعیت هلالاحمر، پلیس راهور، سازمان راهداری، سازمان منابع طبیعی، استانداریها، دهیاریها و مدیریتهای محلی، همگی در این زمینه مسئولیت دارند.
و سرانجام آنکه هر حادثه گردشگری، تنها یک خبر در صفحه حوادث نیست؛ پشت هر تیتر، خانوادهای داغدار، مقصدی آسیبدیده و اعتمادی خدشهدار به صنعت گردشگری قرار دارد. اگر قرار است گردشگری به موتور توسعه اقتصادی کشور تبدیل شود، ایمنی باید از یک توصیه اخلاقی به یک سیاست ملی تبدیل شود؛ سیاستی که از آموزش و فرهنگسازی آغاز میشود، با سرمایهگذاری در زیرساختها ادامه مییابد و با مسئولیتپذیری همه دستگاههای متولی به نتیجه میرسد.
