شوک !/ آیا تخت جمشید معامله شد؟
بزنگاه انتخاب میان توسعه شهری و صیانت از میراث جهانی
بهزاد مریدی مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فارس در ادامه با اشاره به حساسیت عموم مردم ایران نسبت به تختجمشید، گفت: همه نسبت به تختجمشید حساس هستند و به آن علاقه فراوانی دارند اما بهخصوص در شرایطی که کشور درگیر جنگ است، چرا باید در چنین شرایطی عصبیت برای مردم ایجاد کنیم و اصرار داشته باشیم این کار انجام شود؟
توریسم آنلاین: هماحاصلی «روزنامه خبرجنوب»/ «تخت جمشید معامله شد»؛ تیتری که پایگاه خبری «صدای میراث» روز یکشنبه منتشر کرد ودرشبکه های اجتماعی بازتاب گسترده یافت و بار دیگر نگرانیها درباره سرنوشت حریم مهمترین میراث جهانی ایران بالا گرفت.
طبق اعلام این رسانه « الحاق حریم درجه دو تخت جمشید به شهرمرودشت نهایی شده و در اعتراض به این اقدام، جعفری سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت جمشید استعفا داده است.»
اکنون پرسش اصلی این جاست که آیا آنچه «معامله تخت جمشید» نامیده شده، واقعاً واگذاری بخشی از این میراث جهانی است یا با تغییرات در محدوده حریم آن مواجهیم؟
چندی پیش، جعفری، سرپرست سابق پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، در گفتوگو با ایرنا، طرح جامع شهر مرودشت را یکی از ابرچالشهای پیش روی این میراث جهانی عنوان کرده و گفته بود این طرح که از حدود سه سال پیش مطرح شده و در چند مرحله با مخالفت شورای راهبردی پایگاههای میراث جهانی پارسه ـ پاسارگاد و وزارت میراث فرهنگی مواجه شده بود «مجدداً و بدون ملاحظات میراث فرهنگی» در حال پیشرفت است و براساس آن، شهرک مهدیه که در حریم درجه دو تخت جمشید قرار دارد، به محدوده شهری مرودشت افزوده خواهد شد.
جعفری در ادامه هشدار داده بود که در صورت اجرایی شدن این طرح، محدوده شهری مرودشت به شهر تاریخی پارسه خواهد چسبید و در بلندمدت، خطر آسیبهای جبرانناپذیر به این میراث باستانی وجود خواهد داشت.
حتی یک متر از حریم ممنوعه وارد محدوده شهر نشده است
در سوی دیگر این ماجرا، احمد نیکخواهنائینی، مدیرکل دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، پیش تر گفته بود که طرح جامع مرودشت که در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب رسیده تمامی ملاحظات حفاظت و صیانت از عرصه و حریم تختجمشید در آن رعایت شده است و حتی یک متر از حریم ممنوعه تختجمشید به محدوده طرح جامع شهر اضافه نشد.
او با اشاره به وجود عرصه و حریمهای درجهیک، دو و سه برای تختجمشید گفته است که عرصه و حریم درجهیک اثر جهانی، مطابق ضوابط میراثی، از هرگونه اقدام شهرسازی و عمرانی و احداث بنا مصون هستند و مرز این محدودهها نیز از وزارت میراث فرهنگی دریافت و در طرح جامع مرودشت لحاظ شده است. به گفته او، بر همین اساس، تمامی عرصه و حریم درجهیک تختجمشید خارج از محدوده شهر قرار گرفتهاند.
با این حال، این توضیحات هنوز به یکی از پرسشهای اصلی درباره طرح جامع مرودشت پاسخ نمیدهد: وضعیت حریم درجهدو تختجمشید در نقشه نهایی طرح جامع چیست؟ آیا بخشی از این حریم، بدون تغییر در ضوابط حفاظتی، وارد محدوده شهری شده است یا اساساً چنین الحاقی صورت نگرفته است؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند بررسی نقشه نهایی و مصوبه ابلاغشده طرح جامع مرودشت است.
از لغو تا ابلاغ؟
اکنون جعفری در گفتوگو با خبرگزاری ایرنا از نهاییشدن الحاق بخشی از حریم درجهدو تختجمشید (روستای مهدیه) به محدوده شهری مرودشت خبرداده است وطبق این خبر نقشه الحاق حریم درجه دو تخت جمشید به شهر مرودشت که سال گذشته در وبسایت شهرداری مرودشت منتشر و با مخالفت شدید شورای راهبردی پایگاه میراث جهانی تخت جمشید و وزارت میراث فرهنگی، وزیر، معاونان و مدیران کل این وزارتخانه؛ خبر لغو آن منتشر شده بود ، در وزارت راه و شهرسازی به تصویب رسیده است.
نکته قابل تامل اینجاست که مصوبهای که پیشتر لغو شده ، چگونه بار دیگر به مرحله تصویب و ابلاغ رسیده است؟ و اساساً در فرایند تغییر حریم مهمترین میراث جهانی ایران، جایگاه و اختیار وزارت میراث فرهنگی کجاست ؟
مرز ۳۷ هکتار با حریم ۱۷ هزار هکتاری
جعفری در توضیح موضع پایگاه میراث جهانی تختجمشید درباره ساماندهی محور مهدیه، به توافقهای پیشین اشاره کرده و گفته آنچه مورد موافقت میراث فرهنگی و پایگاه جهانی تختجمشید قرار گرفته، ایجاد یک پهنه خدماترسانی گردشگری به وسعت ۳۷ هکتار در محور روستای مهدیه بوده است؛ پهنهای که با هدف ساماندهی مسیر و ارتقای ظرفیت گردشگری منطقه تعریف شده و به گفته او، اجرای هر طرحی خارج از این چارچوب از نظر میراث فرهنگی پذیرفتنی نیست.
او همچنین تأکید کرده بود که مسئولیت حفاظت از عرصه و حریم تختجمشید صرفاً متوجه وزارت میراث فرهنگی نیست و همه دستگاههای دولتی و غیردولتی و همچنین جامعه محلی در رعایت ضوابط این مجموعه مسئولیت دارند.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر روشن میشود که ابعاد حریمهای حفاظتی تختجمشید را بدانیم. براساس توضیح جعفری، پس از ابلاغ ضوابط جدید عرصه و حریم مجموعه میراث جهانی تختجمشید، عرصه این مجموعه چهار محدوده تختجمشید، شهر استخر، نقشرجب و نقشرستم را دربرمیگیرد و در کنار آن، سه سطح حریم درجه یک، دو و سه برای حفاظت از مجموعه تعیین شده است.
حریم درجه یک حدود ۶ هزار هکتار وسعت دارد و محدوده اصلی شهر تاریخی پارسه، شهر تاریخی استخر و بقایای مرتبط با این دو شهر را شامل میشود. ضوابط این محدوده بر حفظ وضع موجود و جلوگیری از تخریب عرصه و آثار تاریخی استوار است.
در سطح بعدی، حریم درجه دو با وسعتی حدود ۱۷ هزار هکتار قرار دارد؛ محدودهای که علاوه بر دو شهر تاریخی پارسه و استخر، ۱۱۰ اثر تاریخی ثبتشده ملی دیگر در دشت مرودشت را نیز دربرمیگیرد.
حریم درجه سه نیز بخشی از دامنهها و کوهستانهای منطقه را شامل میشود و ضوابط آن، به گفته جعفری، بیشتر جنبه پیشگیرانه دارد و بر جلوگیری از تهدیدهای ناشی از صنایع آلاینده بزرگ متمرکز است.
به این ترتیب، طبق گفته مدیر سابق پایگاه تختجمشید، میان آنچه برای یک پهنه گردشگری ۳۷ هکتاری مورد موافقت قرار گرفته و آنچه بهعنوان گسترش محدوده شهری مرودشت در حریم ۱۷ هزار هکتاری درجه دو مطرح شده، تفاوتی اساسی وجود دارد؛ تفاوتی که اکنون با خبر تصویب و ابلاغ الحاق این حریم به شهر مرودشت، بار دیگر به موضوعی جدی و قابل بررسی تبدیل شده است.
به گفته جعفری ، با توسعه محدوده شهری مرودشت به سمت میدان ملل و تختجمشید، بخشهایی از عرصه پیرامونی و حتی قسمتهایی از کوه رحمت و محدوده نقشرجب در محدوده خدمات شهری قرار خواهند گرفت.
او البته تأکید کرده است که چنین اقدامی به معنای انتقال مالکیت یا مدیریت تختجمشید به شهرداری نیست؛ با این حال، به باور او، نزدیک شدن محدوده شهری به این میراث جهانی میتواند در آینده مناسبات جدیدی را در زمینه ارائه خدمات، ایجاد فضای سبز، احداث پارکینگ و حتی درآمدهای حاصل از خدمات گردشگری ایجاد کند. یعنی هرچه محدوده شهری به تختجمشید نزدیکتر شود، فشار برای ایجاد زیرساختهای شهری و اقتصادی در پیرامون این اثر جهانی افزایش خواهد یافت؛ فشاری که میتواند در بلندمدت، مرز میان حفاظت از یک محوطه باستانی و توسعه شهری را با چالش جدی مواجه کند.
الحاق حریم تختجمشید به مرودشت باید بازنگری شود
در این میان مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری فارس نیز با انتقاد از الحاق حریم درجه ۲ تختجمشید به مرودشت، خواستار بازنگری در این تصمیم شد و گفت: حذف کد روستای مهدیه و قرار گرفتن این محدوده در ساختار شهری، میتواند در آینده زمینهساز مشکلاتی در زمینه ساختوساز و مدیریت حریم تختجمشید شود و پیشنهاد ما این است که کد روستا بازگردانده و مهدیه به روستای هدف گردشگری تبدیل شود.
وی در ادامه با اشاره به حساسیت عموم مردم ایران نسبت به تختجمشید، گفت: همه نسبت به تختجمشید حساس هستند و به آن علاقه فراوانی دارند اما بهخصوص در شرایطی که کشور درگیر جنگ است، چرا باید در چنین شرایطی عصبیت برای مردم ایجاد کنیم و اصرار داشته باشیم این کار انجام شود؟
مریدی ادامه داد: به نظر من باید مقامات عالی و بزرگان استان دستور توقف این روند را بدهند و اجازه ندهند در شرایطی که مردم حساس هستند، موجب ناراحتی و عصبانیت آنها شویم.وی افزود: با این حال، صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، مکاتباتی با وزارت راه و شهرسازی کشور انجام داده و بهصورت جدی پیگیر است تا این موضوع انشاءالله به خوبی حلوفصل شود.
الحاق حریم تختجمشید روی کاغذ
به گفته سرپرست سابق پایگاه میراث جهانی تختجمشید ، طرح کاربری شهری حریم درجهدو تختجمشید در مرحله تهیه قرار دارد و قرار است طی سه ماه نهایی شود. او هشدار داده که پس از ورود این طرح به مرحله اجرا، امکان توقف آن وجود نخواهد داشت.
او با اشاره به سکوت و انفعال در خصوص این موضوع مهم، گفت: تشریح و حتی رسانهای کردن این مسئله نیز فایدهای نداشته و استعفای اعتراضی خود را اعلام کردم.
طبق مصاحبه اخیر جعفری با خبرگزاری ایرنا، فعلاً این الحاق روی کاغذ نهایی شده، اما امکان لغو آن وجود دارد و مدیریت ارشد فارس میتواند در مکاتبه با شورای عالی شهرسازی و معماری، درخواست بررسی مجدد و لغو آن را داشته باشد و وزیر راه و شهرسازی نیز میتواند این مصوبه را در همین مرحله لغو کند.
اکنون بزنگاه تصمیمگیری برای مدیریت ارشد فارس، شورای عالی شهرسازی و وزیر راه و شهرسازی است؛ فرصتی برای انتخاب میان توسعه شهری و صیانت از میراث جهانی، پیش از آنکه آنچه امروز روی کاغذ است، فردا در حریم تختجمشید به واقعیت تبدیل شود.
